شبکه بهداشت و درمان ساوجبلاغ

تغذیه با شیر مادر؛ ایمن‌ترین و در دسترس‌ترین غذا برای نوزادان در شرایط بحران و جنگ

هفته جهانی ترویج تغذیه با شیر مادر (۱۰ تا ۱۶ مرداد ۱۴۰۵)؛ تغذیه با شیر مادر برای آغازی سالم و پایدار؛ اقدامات مؤثر را تقویت کنیم

مقدمه

شیر مادر، بی‌نظیرترین و کامل‌ترین غذا برای نوزادان است و هیچ جایگزینی نمی‌تواند جای خواص بی‌همتای آن را پر کند. در شرایط عادی، تغذیه با شیر مادر نقشی اساسی در تأمین سلامت جسمی و روانی کودک و مادر ایفا می‌کند، اما در شرایط بحرانی مانند جنگ، زلزله، سیل و آوارگی، اهمیت آن دوچندان می‌شود. در چنین اوضاعی که دسترسی به آب سالم، غذا و خدمات بهداشتی با محدودیت مواجه می‌شود، شیر مادر به عنوان ایمن‌ترین، در دسترس‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین منبع تغذیه برای شیرخواران محسوب می‌شود.

همزمان با فرا رسیدن هفته جهانی ترویج تغذیه با شیر مادر از ۱۰ تا ۱۶ مرداد ماه ۱۴۰۵، این نوشتار با هدف ارتقای آگاهی عمومی و ارائه راهکارهای عملی برای مادران گرامی در خصوص افزایش شیر مادر در شرایط استرس و بحران تدوین شده است. شعار امسال این هفته، «تغذیه با شیر مادر برای آغازی سالم و پایدار؛ اقدامات مؤثر را تقویت کنیم» نام‌گذاری شده است.

بخش اول: اهمیت تغذیه با شیر مادر در شرایط بحران

شیر مادر؛ سپر حفاظتی شیرخواران در روزهای سخت

در شرایط بحرانی مانند جنگ، زلزله، سیل و بلایای طبیعی که معمولاً با محرومیت از دسترسی به غذا، آب سالم و آوارگی همراه است، وضعیت سلامت کودکان به شدت به مخاطره می‌افتد. در چنین شرایطی، شیر مادر تنها غذایی است که همزمان هم نیازهای تغذیه‌ای کامل نوزاد را تأمین می‌کند و هم به دلیل دارا بودن عوامل ایمنی‌بخش، از کودک در برابر بسیاری از عفونت‌ها محافظت می‌نماید.

بر خلاف تصور عموم، تغذیه با شیر خشک در زمان بحران نه تنها موجب آرام شدن شیرخوار نمی‌شود، بلکه احتمال آلودگی و بیمار شدن وی را افزایش می‌دهد. در مناطقی که آب سالم و شرایط بهداشتی محدود است، شیر مادر ایمن‌ترین و در دسترس‌ترین منبع تغذیه برای شیرخوار محسوب می‌شود و به هیچ گونه هزینه اضافی، وسایل تهیه و تدارک یا امکانات ویژه نیاز ندارد.

کارشناسان تغذیه تأکید دارند که چنانچه در بحران‌ها شیرخواری از شیر مادر محروم شود، خطرات زیادی او را تهدید می‌کند. بنابراین تا زمانی که مادر و شیرخوار در کنار هم هستند، تغذیه با شیر مادر باید ادامه یابد. همچنین تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول عمر، امکان ابتلا به عفونت‌های تنفسی را تا پنج برابر و احتمال مرگ ناشی از این بیماری‌ها را تا چهار برابر در کودکان کاهش می‌دهد.

بخش دوم: تأثیر استرس و بحران بر شیردهی

چرا استرس می‌تواند میزان شیر مادر را کاهش دهد؟

یکی از رایج‌ترین نگرانی‌های مادران در شرایط بحران، کاهش میزان شیر خود به دلیل استرس و اضطراب است. اما باید دانست که دلیل قطعی و ثابتی برای کم بودن شیر مادر وجود ندارد و اغلب مادران فکر می‌کنند که شیر کافی ندارند و بی‌دلیل نگران تغذیه فرزندانشان هستند.

مکانیسم تولید شیر در بدن مادر به صورت علمی و دقیق تنظیم می‌شود. به صورت کلی، میزان شیر مادر با تقاضای نوزاد ارتباط مستقیم دارد؛ یعنی هرچه نوزاد بیشتر شیر بخورد، هورمون‌های پرولاکتین و اکسیتوسین بیشتر ترشح شده و شیر بیشتری تولید می‌شود تا نیاز کودک تأمین گردد. برعکس، اگر فرزندتان تمایلی به شیر خوردن نداشته باشد یا کم شیر بخورد، هورمون‌ها متوجه می‌شوند و شیر کمتری تولید می‌کنند.

با این حال، استرس شدید و طولانی‌مدت می‌تواند ترشح هورمون‌های اکسیتوسین و پرولاکتین را کاهش داده و در جریان یافتن و تولید شیر اختلال ایجاد کند. در شرایط جنگ و بحران، شدت استرس افزایش یافته و می‌تواند به طور مستقیم بر سلامت مادر و حتی شیردهی اثر بگذارد. فعال‌شدن سیستم‌های هورمونی در شرایط استرس می‌تواند جریان خون را تحت تأثیر قرار داده و موجب خستگی مزمن و اختلال در عملکرد طبیعی بدن شود.

نکته مهم این است که بسیاری از مادران در شرایط فوق‌العاده پر استرس نیز کودک را با شیر خود تغذیه می‌کنند و در بسیاری از آن‌ها، شیردهی موجب آرامش و کاهش استرس می‌شود. اما در برخی مادران، استرس سبب کاهش مقدار شیر می‌شود؛ بنابراین لازم است در بحران‌ها، مادران شیرده به طور ویژه حمایت شوند.

بخش سوم: راهکارهای عملی برای افزایش شیر مادر در شرایط استرس و بحران

۱. تغذیه مکرر و تحریک پستان؛ کلید اصلی افزایش شیر

سریع‌ترین و مؤثرترین روش برای افزایش شیر مادر، بیشتر شیر دادن و تخلیه مکرر پستان‌هاست. مادران باید حداقل ۸ تا ۱۲ بار در شبانه‌روز نوزاد را به سینه بگذارند تا با تحریک مداوم، هورمون‌های تولیدکننده شیر به میزان کافی ترشح شوند. هرچه دفعات شیردهی بیشتر باشد، پیام قوی‌تری به بدن برای تولید شیر بیشتر ارسال می‌شود.

۲. تغذیه مناسب و تأمین انرژی مورد نیاز مادر

تولید شیر فرآیندی پرانرژی است و مادران شیرده روزانه حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلوکالری انرژی بیشتری نسبت به زنان غیرشیرده نیاز دارند. در شرایط بحران که دسترسی به غذا ممکن است محدود شود، مادران باید تلاش کنند از منابع در دسترس پروتئین مانند حبوبات، تخم‌مرغ، لبنیات، گوشت و در صورت دسترسی، کنسروهای پروتئینی استفاده کنند تا سلامت مادر و تولید مناسب شیر حفظ شود.

همچنین کمبود ریزمغذی‌هایی مانند آهن، ویتامین A، ید و روی می‌تواند بر سلامت مادر و ذخایر تغذیه‌ای نوزاد تأثیر بگذارد. در شرایط اضطراری، توصیه می‌شود زنان باردار و شیرده روزانه یک مکمل ریزمغذی چندگانه دریافت کنند.

۳. کاهش استرس و ایجاد آرامش روانی

استراحت و خواب کافی نقش بسیار مهمی در افزایش شیر مادر و سلامت کلی مادر دارند. خواب کافی باعث تقویت سیستم ایمنی، کاهش استرس و بهبود کیفیت شیردهی می‌شود. مادران باید در حد امکان از موقعیت‌های استرس‌زا فاصله بگیرند و با انجام تنفس عمیق، دعا و ذکر، یا صحبت با اطرافیان، آرامش خود را حفظ کنند.

در صورت امکان، مادران باردار و شیرده باید در مکان امنی در کنار هم جمع شوند و در تجربه و حس خوب و نتایج ارزشمند شیر دادن به کودکشان یکدیگر را شریک و همراهی نمایند. این همدلی و همراهی می‌تواند تأثیر شگرفی در کاهش استرس و افزایش اعتمادبه‌نفس مادران داشته باشد.

۴. آمادگی و برنامه‌ریزی پیش از بحران

داشتن کیف اضطراری مادر و نوزاد یکی از مهمترین اقداماتی است که می‌تواند در شرایط بحران از سلامت مادر و کودک محافظت کند. در موقعیت‌هایی مانند جنگ، زلزله، تخلیه اضطراری یا اختلال در دسترسی به خدمات درمانی، نوزادان جزو آسیب‌پذیرترین گروه‌ها محسوب می‌شوند. آماده‌سازی یک کیف اضطراری حاوی وسایل ضروری مادر و شیرخوار می‌تواند در ساعات اولیه بحران نقش حیاتی در حفظ ایمنی و آرامش خانواده داشته باشد.

بخش چهارم: نقش حمایت خانواده و جامعه در تداوم شیردهی

همدلی و همراهی؛ رمز موفقیت شیردهی در بحران

حمایت از پدر و خانواده، یکی از ارکان اساسی موفقیت در تغذیه با شیر مادر است. وقتی پدر، خانواده بزرگتر و اطرافیان، شیردهی را یک وظیفه مشترک ببینند و نه فقط وظیفه مادر، فشار روانی از روی مادر برداشته می‌شود. جامعه نیز باید محیطی امن برای مادران بسازد تا بتوانند با آرامش خاطر به تغذیه فرزندان خود بپردازند.

در شرایط بحرانی، حمایت روانی و آموزش مادران درباره تداوم شیردهی حتی در وضعیت استرس، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مادر باید بداند که در بیشتر موارد، شیردهی حتی در وضعیت استرس نیز قابل ادامه است و حمایت روانی و آموزش می‌تواند به او در این مسیر کمک کند.

تقویت ساختار قانونی و سیستمی

ایجاد امنیت شغلی برای مادران، حمایت از حقوق مرخصی زایمان و الزام به ایجاد اتاق‌های استاندارد شیردهی در ادارات و محل‌های کار، از جمله اقدامات مؤثری است که می‌تواند به تداوم تغذیه با شیر مادر کمک کند. کارفرمایان با اعطای نه ماه مرخصی زایمان، یک ساعت مرخصی ساعتی روزانه، تأمین امنیت شغلی مادران و ایجاد مهدکودک در جوار محل کار، می‌توانند در اجرای قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی سهیم باشند.

مقابله با اطلاعات غلط و تبلیغات فریبنده

یکی از بزرگترین موانع شیردهی، اطلاعات غلط و باورهای نادرست است. باید آگاهی عمومی را نسبت به تبلیغات فریبنده شیر خشک بالا برد و بر این واقعیت تأکید کرد که هیچ فرمولی جایگزین «هوشمندی» شیر مادر نیست. همچنین توزیع بدون کنترل شیر خشک در شرایط بحران‌ها می‌تواند منجر به قطع زودرس و غیرضروری تغذیه شیرخواران با شیر مادر و افزایش خطر ابتلا به بیماری‌ها گردد.

بسیاری از مادران به دلیل دردناک بودن شیردهی یا عدم توانایی در گرفتن صحیح نوزاد، تسلیم می‌شوند. تقویت دسترسی به مشاوران متخصص شیردهی در این شرایط بسیار حیاتی است تا مادران بتوانند با اطمینان و آگاهی کامل، شیردهی را ادامه دهند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

تغذیه با شیر مادر، به ویژه در شرایط بحران و جنگ، نه تنها یک انتخاب تغذیه‌ای، بلکه یک اقدام حیاتی برای حفظ سلامت و بقای نوزادان است. شیر مادر با دارا بودن مواد مغذی کامل و عوامل ایمنی‌بخش، ایمن‌ترین و در دسترس‌ترین غذا برای شیرخواران در سخت‌ترین شرایط محسوب می‌شود.

اگرچه استرس و بحران می‌توانند بر روند شیردهی تأثیر منفی بگذارند، اما با آگاهی علمی صحیح، تغذیه مناسب، کاهش استرس، تغذیه مکرر نوزاد و حمایت همه‌جانبه خانواده و جامعه، می‌توان بر این چالش‌ها غلبه کرد و شیر مادر را به عنوان یک منبع تغذیه پایدار و مطمئن برای نوزادان حفظ نمود.

همه ما مسئولیم تا با ارتقای آگاهی عمومی، تقویت ساختارهای حمایتی و ایجاد محیطی امن برای مادران، زمینه‌ساز تداوم تغذیه با شیر مادر در تمام شرایط باشیم. هر اقدام کوچک در این مسیر، آینده‌ای بزرگ و سالم‌تر برای کودکان ما خواهد ساخت. نوزادی که با شیر مادر تغذیه شده باشد، در آینده با خطر کمترِ بیماری‌های مزمن مانند چاقی، دیابت و آلزایمر روبرو خواهد بود و از سلامت جسمی و روانی بالاتری برخوردار می‌شود.

به مناسبت هفته جهانی ترویج تغذیه با شیر مادر (۱۰ تا ۱۶ مرداد ۱۴۰۵)، بر خود لازم می‌دانیم که یک بار دیگر بر اهمیت این نعمت الهی تأکید کرده و از تمامی مادران گرامی، خانواده‌ها و مسئولین محترم درخواست نماییم که با همدلی و همراهی، بستر مناسبی برای تداوم شیردهی و بهره‌مندی همه کودکان از برکات شیر مادر فراهم آورند.

️روابط عمومی شبکه بهداشت و درمان شهرستان ساوجبلاغ