مسمومیت با قرص برنج (فسفید آلومینیوم)
دکتر کامبیز سلطانی نژاد
متخصص سم شناسی، عضو هیئت علمی سازمان پزشکی قانونی کشور
به مناسبت برگزاری هفته پیشگیری از مسمومیت ها>
استفاده صحیح، علمی و منطقی از سموم دفع آفات جهت مصارف کشاورزی موجب افزایش کمی و کیفی محصولات از طریق نابودی آفات گردیده و نقش بسیار مهمی را در راستای تأمین غذای مورد نیاز انسان دارا می باشد. با این وجود استفاده نادرست از این سموم می تواند منجر به بروز انواع مسمومیت های حاد و مزمن در انسان و یا بروز آلودگی های زیست محیطی و نابودی گونه های گیاهی و جانوری مفید گردد.
یک گروه از عوامل دفع آفات که به علت اثر بخشی زیاد و قیمت ارزان به عنوان جونده کش و فومیگانت در برخی از کشورهای جهان و از جمله ایران مورد استفاده قرارگرفته اند، فسفیدهای فلزی مانند: فسفید آلومینیوم، فسفید روی، فسفید کلسیم و فسفید منیزیوم می>باشند. فسفیدهای فلزی به عنوان عوامل آفت کش، معمولاً به اشکال مختلف مانند: قرص، پلت، پودر، بلانکت و طعمه تهیه و مورد استفاده قرار می گیرند. در اثر تماس این ترکیبات با رطوبت موجود در هوا یا محصولات کشاورزی و یا اسید معده (در صورت مصرف خوراکی) گاز فسفین آزاد می شود. فسفین >گازی بسیار سمی است، این گاز حتی در غلظت های پایین کشنده است و به همین خاطر، فسفید آلومینیوم بعنوان یک فومیگانت برای کنترل و از بین بردن حشرات و آفات انباری محصولاتی مانند برنج و غلات در سوله ها مورد استفاده قرار می گیرد. از فسفید روی یا منیزیوم نیز به عنوان یک جونده کش استفاده می شود. خوردن این عوامل توسط جوندگان، سبب آزاد شدن گاز فسفین در معده آنها شده و موجب بروز مسمومیت و مرگ در آنها می شود.
فسفید آلومینیم به عنوان فومیگانت و حشره کش در سال 1940 در هند مورد استفاده قرار گرفت و از آن سال به بعد در بسیاری از کشورها با نام های تجاری مختلف مانند: alphos® , celphos®> quickphos®, phostek®, phosfume® , synfume® >>و® phostoxin >مورد استفاده قرار گرفت.
فسفید آلومینیوم در کشور ما از سالیان قبل جهت مصارف کشاورزی به عنوان فومیگانت جهت نگهداری و حفظ محصولاتی مانند برنج از آسیب ایجاد شده توسط آفات انباری در مصارف صنعتی(سیلوها) و مصارف خانگی مورد استفاده بوده است. از اینرو، قرص آفت کش حاوی فسفید آلومینیوم در کشور ما، به ویژه در نواحی شمالی کشور تحت عنوان " قرص برنج" معروف می باشد. این فرآورده با نام تجاری phostoxin® >و به شکل قرصهای به وزن سه گرم و به رنگهای سفید، خاکستری و قهوه ای حاوی ماده موثره فسفید آلومینیوم و سایر ترکیبات شامل اوره و کاربامات آمونیوم بوده و در اثر تماس با آب و یا اسید تولید گاز فسفین، آمونیاک و دی اکسید کربن می نماید.
>به دلیل کارآیی بالا این فرآورده جهت از بین بردن آفات، قیمت ارزان، سهولت استفاده،> عدم وجود باقیمانده در محصول و در دسترس بودن این آفت کش، مصرف آن از سوی کشاورزان با استقبال زیادی همراه گردید. متاسفانه به دلیل عواملی مانند سمیت بالا و میزان کشندگی زیاد این ماده و سهولت دسترسی به این سم، از چند سال قبل آمار نسبتا بالای مسمومیت های ناشی از این عوامل در کشور> به ویژه در برخی استانها مانند: تهران، گیلان، مازندران، لرستان و کرمانشاه گزارش شده است. این امر سبب گردید تا اقداماتی جهت ممنوعیت واردات و محدودیت در فروش قرص برنج توسط سازمانها و نهادهای مسوول در کشور انجام شود، بطوری که از سال 1384 فسفید آلومینیوم به شکل قرص از فهرست سموم کشاورزی مجاز کشور حذف و هر گونه واردات، توزیع و فروش آن ممنوع اعلام شد و هرگونه کاربرد کشاورزی این سم تنها به صورت محدود و در سایر انواع فرمولاسیون ها و تحت نظارت کارشناسان ذی صلاح و تنها بعد از اخذ مجوزهای لازم صورت می گیرد. متاسفانه به علت تمایل کشاورزان به مصرف این سم جهت نگهداری محصولات به ویژه در مصارف خانگی یا نیمه صنعتی به دلایل ذکر شده قبلی، قاچاق این فرآورده از کشورهای همسایه و ایجاد بازار سیاه این سم در کشور وجود دارد. و بسیاری از موارد، فروش این سم در بازار سیاه و غیرقانونی گزارش شده است، که این واقعیت گویای لزوم برخورد جدی تر با این معضل می باشد. قابل ذکر است نوع دیگری از فرآورده موسوم به قرص برنج جهت نگهداری و حفظ محصولات از آفات انباری به ویژه جهت مصارف خانگی در کشور ما موجود بوده و به صورت قانونی به فروش می رسد که فاقد ماده سمی فسفید آلومینیوم بوده و حاوی عصاره سیر، تالک و نمک طعام می باشد. این قرص ها که به عنوان "قرص برنج با منشا گیاهی" شناخته می شوند، قاقد اثرات سمی و کشنده برای انسان می باشند و مصرف آن در انسان بی خطر محسوب می شود.
مسمومیت های حاد کشنده ناشی از فسفیدهای فلزی بیشتر از کشورهای هند، سریلانکا، ایران، عراق، مراکش، عربستان، پاکستان و اردن گزارش شده است و میزان بروز مسمومیتهای کشنده با این سم از سایر کشورها به ویژه کشورهای اروپایی و آمریکا کمتر است. >ارزان بودن، در دسترس بودن، عدم وجود قوانین سختگیرانه در توزیع و خرید و فروش این سم و عدم آگاهی افراد جامعه از میزان سمیت بالای این آفت کش از جمله >عوامل شیوع بالای این نوع مسمومیت در کشورهای یاد شده می باشد.
در کشور ما نیز مطالعات حاکی از شیوع نسبتاً بالای مسمومیتهای حاد ناشی از قرص برنج حاوی فسفید آلومینیوم می باشد. برخی از مطالعات انجام شده در زمینه بررسی این نوع مسمومیت که در مراکز دانشگاهی و سازمان پزشکی قانونی کشور انجام گرفته حاکی از آن است که در سالیان اخیر مسمومیت ناشی از فسفید آلومینیوم به عنوان یکی از مهم ترین علل مسمومیتهای حاد منجر به فوت ناشی از مواد شیمیایی در برخی از استانهای کشور می باشد. این مسمومیتها بیشتر در رده سنی 40-20 سال بوده و بیشتر آنها به قصد خودکشی بوده است.
با توجه به اینکه تاکنون مکانیسم دقیق بروز اثرات سمی فسفید آلومینیوم در انسان شناخته نشده است، هیچ پادزهر اختصاصی در درمان مسمومیت حاد با آن وجود ندارد و اقدامات درمانی تنها شامل اقدامات حمایتی - علامتی می باشد. از لحاظ زمان بروز علایم و نشانه های بالینی مسمومیت، بعد از مصرف خوراکی قرص فسفید آلومینیوم، علایم و نشانه ها، 15-10 دقیقه سمیت ظاهر می شود و مرگ در مدت کمتر از 6 ساعت ممکن است رخ دهد.
شایع ترین علایم و نشانه های بالینی عبارتنداز: بی اشتهایی، بی قراری، تحریک پذیری، گیجی، سرگیجه، لرزش، دوبینی، عدم تعادل، تنگی نفس، دردهای شکمی، تهوع، استفراغ، (در پاره ای موارد استفراغ و یا مدفوع سیاه رنگ)، تعریق، ضعف و بی حالی، افت شدید فشار خون، کاهش برون ده قلبی، اختلال در ضربان قلب، خیز ریوی، سیانوز، اختلالات و آسیب های کلیوی، زردی، بزرگی کبد و طحال، فلج روده ای، تشنج و کاهش رفلکس ها، نشانگان زجر تنفسی حاد، آسیب کبدی، اختلالات خونی، اختلالات الکترولیتی، اختلال در تعادل اسید-باز و شوک. در ضمن بوی سیر و یا ماهی گندیده از تنفس بیمار ممکن است استشمام گردد. . >بیشتر مرگ و میرها در خلال 12-24 ساعات اولیه ی مسمومیت اتفاق افتاده و معمولاً ناشی از ایست قلبی است. مرگ و میر بعد از 24 ساعت اغلب ناشی از نارسایی کبدی و کلیوی است.
با توجه به اینکه نگهداری نامناسب این ترکیب در شرایط نامناسب و مکان های مرطوب، با افزایش احتمال آزاد سازی گاز سمی فسفین از قرص ها همراه است و استنشاق گاز سمی متصاعد شده از این آفت کش نیز می تواند در انسان کشنده باشد، و مواردی از بروز مسمومیت های اتفاقی در کودکان و بزرگسالان در کشور در اثر استنشاق گاز سمی فسفین متصاعد شده از قرص برنج> که در منزل مسکونی نگهداری شده بود، وجود دارد. از اینرو، باید از نگهداری این فرآورده در خانه جداً خودداری نمود.
در پایان با توجه به سمیت بالا، غیرقانونی بودن خرید و فروش و کاربرد خانگی قرص برنج در کشور، مهم ترین گام جهت پیشگیری از بروز مسمومیت های کشنده با این آفت کش، افزایش آگاهی عموم افراد جامعه از خطرات این سم و خودداری از >هر گونه خرید، نگهداری و بکارگیری آن در جهت مصارف خانگی می باشد.
